Οι συνωμοσίες, ο ιός, και το εκκρεμές

Pieter Bruegel, Ο Θρίαμβος του Θανάτου, 1562

Ranting ahead

Πριν πολλά πολλά χρόνια, μια κρύα νύχτα του χειμώνα, έπεσε στα χέρια μου ένα χάρτινο τούβλο με τον τίτλο "Το Εκκρεμές του Φουκώ". Ναι, το γνωστό, αυτό που ήθελε να διαβάσει ο Βλάσης στους Απαράδεκτους. Στην πρώτη ανάγνωση μου κίνησε την περιέργεια να το ξαναδιαβάσω. Στη δεύτερη το αγάπησα. Long story short, γίνεται μια πολύ ωραία ανάλυση των θεωριών συνωμοσίας και διάφορων ανθρώπινων χαρακτηριστικών. Ένα ξέρω, η τρέλα που κυκλοφορεί τελευταία θα ήταν βούτυρο στο ψωμί του Eco.

Έξω ο ιός λυσσομανάει, οι θεωρίες συνωμοσίες δίνουν και παίρνουν, ο κάθε πικραμένος έχει άποψη για θέματα στα οποία δεν έχει καμία ουσιαστική γνώση (σοκαριστικό το ξέρω, δεν έχει ξανασυμβεί ποτέ στην ιστορία). Ο κορωνοϊός, λέει, δεν υπάρχει ή υπάρχει αλλά είναι κατασκευασμένος, ή ξέφυγε από εργαστήριο ή μας μόλυναν επίτηδες, ή ήρθε εδώ και μήνες και τώρα έχουμε ανοσία, στα εμβόλια θα μας βάλουν τσιπάκια (μαζί με αυτισμό που είναι πλέον δεδομένος), κανένας δεν πέθανε, τα φέρετρα ήταν άδεια και οι γιατροί ηθοποιοί. Σε έναν οίστρο δημιουργικότητας οι συνωμοσιολόγοι δίνουν τα ρέστα τους. Μπήκαμε όλοι μαζί σε ένα τεράστιο πανηγύρι δημιουργικής γραφής.

Μια πρώτη εξήγηση αυτής της έκρηξης είναι ο φόβος. Σε μια κατάσταση πρωτόγνωρη και επικίνδυνη το "έλα μωρέ μην τα πιστεύεις αυτά" είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις αυτό το δυσάρεστο, πλην ωφέλιμο, αίσθημα. Ο δεύτερος τρόπος είναι να έχεις εσύ τη γνώση που όλοι οι άλλοι αγνοούν. Η γνώση είναι δύναμη, ως γνωστόν, και σου δίνει την αίσθηση ότι έχεις ανακτήσει κάπως τον έλεγχο. Το να μην ξέρεις σε κάνει ανυπεράσπιστο, και το να είσαι ανυπεράσπιστος τώρα σε βάζει σε ακόμα μεγαλύτερο κίνδυνο. Αν εμπιστευτείς τους επιστήμονες εμπιστεύεσαι την εξουσία, και αυτό φυσικά είναι απαράδεκτο για όλους τους σοβαρούς συνωμοσιολόγους. Επίσης είναι μια κατάσταση που για να την καταλάβεις θέλει ειδικευμένες γνώσεις ιολογίας και επιδημιολογίας. Μπορεί να ακούς απλοποιημένες εξηγήσεις αλλά πάλι είναι δύσκολο να καταλάβεις πώς ακριβώς οι επιστήμονες βγάζουν τα συμπεράσματα που βγάζουν. Ακόμα χειρότερα τα συμπεράσματα αλλάζουν όσο αλλάζουν τα δεδομένα, το οποίο από μόνο του δεν είναι ούτε κακό ούτε περίεργο, αλλά άντε να εξηγήσεις. Σε κανέναν δεν αρέσει να φοβάται και σε κανέναν δεν αρέσει να αισθάνεται χαζός. Δεκτό, αλλά καταλήγουμε σε επιεικώς ηλίθιες αντιδράσεις. Τέλος, η συνήθεια νικάει. Το να αλλάξουμε μια συνήθεια θέλει κόπο, ειδικά όσο μεγαλώνουμε, και ακόμα περισσότερο όταν το καινούριο μας ξεβολεύει κιόλας. Εδώ τόσοι και τόσοι δεν φοράνε κράνος θα βάλουν μάσκα;

Η κοινωνία λειτουργεί γιατί μπορούμε να έχουμε εμπιστοσύνη και να βασιζόμαστε σε άλλους που ξέρουν το αντικείμενο. Αναγκαστικά. Αν θες να διαψεύσεις τη μελέτη επιστημόνων πρέπει να είσαι σε θέση *τουλάχιστον* να καταλάβεις τη μελέτη, που σημαίνει ότι πρέπει να ξέρεις: το ίδιο το αντικείμενο, στατιστική, και να ξέρεις και πέντε πράγματα για το πώς εκπονείται μια μελέτη και ποια είναι τα πιθανά προβλήματά της. Αν κοιτάς τα δεδομένα σαν να είναι Αραμαϊκά τι να την κάνουμε την άποψή σου; Αν δεν μπορείς λοιπόν να τα κάνεις αυτά θα πρέπει να στραφείς σε κάποιον που μπορεί. Το τονίζω, ΠΟΥ ΜΠΟΡΕΙ, γιατί ο κυρ Θανάσης ο χασάπης από την Πάνω Πλατανιά δεν μπορεί. Ακόμα και ένας γιατρός μπορεί να μην είναι κατάλληλος αν δεν έχει σχετική ειδικότητα. Χρειαζόμαστε άλλους επιστήμονες με άλλες μελέτες να φέρουν άλλα δεδομένα, ή τα ήδη υπάρχοντα δεδομένα να ερμηνευτούν διαφορετικά. Άλλο πρόβλημα τώρα, βγαίνει ένας η δύο επιστήμονες και λένε τα αντίθετα από αυτά που λέει όλη η επιστημονική κοινότητα. Μπορεί και να έχουν δίκιο, συμβαίνει, αλλά και πάλι αν δεν μπορείς να καταλάβεις τις μελέτες πώς ακριβώς θες να βγάλεις συμπεράσματα; Κοίτα πού συγκλίνει η κοινότητα, δεν υπάρχει καλύτερη λύση.

Για να γυρίσω τώρα στο βιβλίο. Ένας από τους βασικούς χαρακτήρες, ο Μπέλμπο, επιμελητής εκδόσεων, χωρίζει τον κόσμο σε κρετίνους, ανόητους, βλάκες και τρελούς. Τους πρώτους δύο θα τους προσπεράσω καθώς δεν είναι σχετικοί με την υπόθεσή μας. Για τον Μπέλμπο βλάκας είναι αυτός που κάνει λάθος συλλογισμούς. Μπορεί να πει κάτι που ισχύει, αλλά θα το πει για τους λάθος λόγους. Από την άλλη τρελός είναι ένας βλάκας που δεν ξέρει τα κόλπα. Ο βλάκας προσπαθεί να αποδείξει τη θέση του, έχει λογική αλλήθωρη, ωστόσο έχει λογική. Ο τρελός αντίθετα δεν ενδιαφέρεται για τη λογική, έχει μια έμμονη ιδέα και κάθε στοιχείο του αρκεί για να αποδείξει το συλλογισμό του, προχωράει με βραχυκυκλώσεις. Τον αναγνωρίζεις από τις ελευθερίες που παίρνει μπροστά στο καθήκον της απόδειξης και από την ευκολία με την οποία δέχεται επιφοιτήσεις.

Οι τρελοί (με τον ορισμό του Μπέλμπο πάντα) γύρω μας είναι πολλοί. Πιάνονται από οπουδήποτε για να αποδείξουν μετά αμετακίνητης βεβαιότητος αυτό που ήδη πιστεύουν. Δεν θα πω ότι εγώ δεν πέφτω σε τέτοια σφάλματα, το ανθρώπινο μυαλό δεν δίνει τόση βάση στη λογική όσο θέλουμε να πιστεύουμε. Ωστόσο πρέπει να αναγνωρίζουμε αυτά τα bugs από τα οποία είμαστε γεμάτοι αν θέλουμε, έστω και ελάχιστα, να προοδεύσουμε.

Κάθε συζήτηση πρέπει να ξεκινάει με μία και μόνο ερώτηση: Υπάρχουν στοιχεία που μπορούν να σου αλλάξουν γνώμη; Αν η απάντηση είναι όχι, ξέρεις ότι έχεις να κάνεις με τρελό.

Δεν είναι κακό να αμφισβητείς, είναι κακό να αμφισβητείς σε βάρος των στοιχείων. Ο έξυπνος άνθρωπος είναι αυτός που αντιλαμβάνεται το όριο της γνώσης του.

 

4/9/2020