Το Πρόβλημα της Μοντέρνας Τέχνης
Το πρόβλημα της μοντέρνας τέχνης είναι ότι συχνά δεν έχουμε ιδέα για τι πράγμα μιλάμε όταν μιλάμε για μοντέρνα τέχνη. Όχι όλοι προφανώς, υπάρχουν και άνθρωποι που ξέρουν, αλλά αν σε μια τυχαία παρέα αναφερθεί αυτό το θέμα η συζήτηση κατά πάσα πιθανότητα θα πάρει γρήγορα την κάτω βόλτα.
Αφενός το τι ονομάζει ο καθένας μοντέρνα τέχνη είναι ευθέως ανάλογο με τις γνώσεις του πάνω σ' αυτό. Ο καλλιτέχνης του 2000 δεν είναι μοντέρνος, αντίθετα ένας καλλιτέχνης του 1880 θα μπορούσε να είναι. Το μοντέρνο ξεκινάει γύρω στο 1860* με τον Manet και τους Ιμπρεσιονιστές, λήγει κάπου μετά τα μέσα του 20ου αι. όπου και ξεκινάει η Σύγχρονη τέχνη. Προφανώς η ορολογία είναι ένα μπάχαλο και ελπίζω οι ιστορικοί του μέλλοντος να μπορέσουν να τη διορθώσουν κάπως.
Το θέμα, όμως, είναι ότι δεν μπορείς να πάρεις ένα έργο/καλλιτέχνη/κίνημα και να το εξετάσεις χωρίς να λάβεις καθόλου υπόψη το κοινωνικό του περιβάλλον. Ο καλλιτέχνης που ζει στη Φλωρεντία το 1500, εργάζεται σε κάποιο καλλιτεχνικό εργαστήριο που παίρνει παραγγελίες από την τάδε οικογένεια ή από την εκκλησία δεν έχει καμία σχέση με τον καλλιτέχνη του 20ου αιώνα που έχει ζήσει εκβιομηχάνιση, κανα δυο παγκοσμίους πολέμους, γενοκτονίες, απολυταρχικά καθεστώτα κλπ κλπ. Δεν μπορούμε να περιμένουμε ότι η τέχνη που παράγεται θα είναι ίδια (ή παρόμοια) ενώ όλα τα άλλα έχουν αλλάξει με τόσο δραματικό τρόπο. Πάνω σ' αυτό σε μια εποχή που εκτιμά την καινοτομία όσο τίποτα άλλο είναι περίεργο να είμαστε τόσο αγκιστρωμένοι στην παράδοση.
Στην Αναγέννηση υπήρχε η ανάγκη για νατουραλιστική αναπαράσταση και ωραιοποίηση, με θέματα πολύ συγκεκριμένα που θα ήταν κατά βάση θρησκευτικά, ιστορικά, μυθολογικά, ή πορτραίτα ευγενών. Στην μοντέρνα τέχνη οι καλλιτέχνες ήταν συχνά πολιτικοποιημένοι, με μια βεβαιότητα ότι η τέχνη που χαρακτηριζόταν από συγκεκριμένα στοιχεία (διαφορετικά ανάλογα με το κίνημα στο οποίο ανήκαν) θα γιάτρευε την ανθρωπότητα από τα προβλήματά της. Ήταν μια περίοδος συνεχούς πειραματισμού, πράγμα που σημαίνει ότι μπορεί να μην ήταν όλα τα έργα εξίσου πετυχημένα, αλλά ανοίχτηκαν δρόμοι στην τέχνη εκεί που δεν υπήρχαν. Και όσον αφορά τον νατουραλισμό, είχε εφευρεθεί πια η φωτογραφία που έκανε την δουλειά αποτελεσματικότερα. Τα ζητήματα ήταν πλέον άλλα.
Αν δεις την ιστορία της τέχνης συνολικά βλέπεις ότι υπήρχε λόγος που τα πράγματα οδηγήθηκαν εκεί που οδηγήθηκαν, δεν ξύπνησε μια μέρα ο Μάλεβιτς (Μαλέβιτς;) και είπε ας κάνω ένα μαύρο τετράγωνο να γελάσουμε.
Αυτοί που έχουν πρόβλημα με την μοντέρνα τέχνη έχουν στο μυαλό τους ότι ο ρόλος της τέχνης είναι να παράγονται όμορφα πράγματα, και δεν λέω είναι χρήσιμο κι αυτό, αλλά η ανθρώπινη έκφραση μπορεί να περιλαμβάνει τόσα πολλά πράγματα, γιατί να περιορίσουμε την τέχνη στο stand there and be pretty;
Συνοπτικά, κάποια πράγματα για να έχουμε στο νου μας:
1- Η τέχνη δεν έχει κάποιο συγκεκριμένο ρόλο (μπορεί να έχει ρόλο αλλά αυτός αλλάζει ανάλογα με την κοινωνία και την εποχή), η δημιουργία ενός ωραίου πράγματος είναι μόνο μία από τις επιλογές ρόλου.
2- Το τι θεωρούμε ωραίο εξαρτάται από τα ερεθίσματα που έχουμε πάρει και τις προσδοκίες που έχουμε.
3- Βλέποντας ένα έργο χωρίς να ξέρουμε τίποτα άλλο για αυτό, όπως το περιβάλλον στο οποίο δημιουργήθηκε ή τον σκοπό του καλλιτέχνη, πιθανώς θα οδηγηθούμε σε λάθος συμπεράσματα.
4- Κάτι που φαίνεται εύκολο μπορεί να κρύβει μια άνεση με το μέσο που μόνο ένας "master" μπορεί να κατέχει, και αντίθετα κάτι που φαίνεται δύσκολο μπορεί να είναι σχετικά εύκολο ακόμα και για κάποιον χωρίς πολλή εμπειρία.
6- Κάποια πράγματα για να εκτιμήσεις πρέπει να είσαι εξοικειωμένος μαζί τους.
5- Κάποια έργα είναι ξεκάθαρα σαρκαστικά και παίζουν με τις προσδοκίες του κοινού, ας το έχουμε κι αυτό υπόψη.
Κανείς δεν είναι υποχρεωμένος να αποδεχτεί οποιοδήποτε έργο απλά ας μην αφορίζουμε πριν προλάβουμε να σκεφτούμε. Και επειδή έχω ακούσει να γίνεται λόγος για "αντικειμενικά κριτήρια", αν τα ξέρει κάποιος ας μου τα πει κι εμένα.
*Για κάποιο λόγο o Gombrich στο βιβλίο του Το Χρονικό της Τέχνης βγάζει τους Ιμπρεσιονιστές έξω από το μοντέρνο κίνημα για λόγους που δεν μπορώ να καταλάβω όσο κι αν προσπαθήσω.
Αφενός το τι ονομάζει ο καθένας μοντέρνα τέχνη είναι ευθέως ανάλογο με τις γνώσεις του πάνω σ' αυτό. Ο καλλιτέχνης του 2000 δεν είναι μοντέρνος, αντίθετα ένας καλλιτέχνης του 1880 θα μπορούσε να είναι. Το μοντέρνο ξεκινάει γύρω στο 1860* με τον Manet και τους Ιμπρεσιονιστές, λήγει κάπου μετά τα μέσα του 20ου αι. όπου και ξεκινάει η Σύγχρονη τέχνη. Προφανώς η ορολογία είναι ένα μπάχαλο και ελπίζω οι ιστορικοί του μέλλοντος να μπορέσουν να τη διορθώσουν κάπως.
Το θέμα, όμως, είναι ότι δεν μπορείς να πάρεις ένα έργο/καλλιτέχνη/κίνημα και να το εξετάσεις χωρίς να λάβεις καθόλου υπόψη το κοινωνικό του περιβάλλον. Ο καλλιτέχνης που ζει στη Φλωρεντία το 1500, εργάζεται σε κάποιο καλλιτεχνικό εργαστήριο που παίρνει παραγγελίες από την τάδε οικογένεια ή από την εκκλησία δεν έχει καμία σχέση με τον καλλιτέχνη του 20ου αιώνα που έχει ζήσει εκβιομηχάνιση, κανα δυο παγκοσμίους πολέμους, γενοκτονίες, απολυταρχικά καθεστώτα κλπ κλπ. Δεν μπορούμε να περιμένουμε ότι η τέχνη που παράγεται θα είναι ίδια (ή παρόμοια) ενώ όλα τα άλλα έχουν αλλάξει με τόσο δραματικό τρόπο. Πάνω σ' αυτό σε μια εποχή που εκτιμά την καινοτομία όσο τίποτα άλλο είναι περίεργο να είμαστε τόσο αγκιστρωμένοι στην παράδοση.
Στην Αναγέννηση υπήρχε η ανάγκη για νατουραλιστική αναπαράσταση και ωραιοποίηση, με θέματα πολύ συγκεκριμένα που θα ήταν κατά βάση θρησκευτικά, ιστορικά, μυθολογικά, ή πορτραίτα ευγενών. Στην μοντέρνα τέχνη οι καλλιτέχνες ήταν συχνά πολιτικοποιημένοι, με μια βεβαιότητα ότι η τέχνη που χαρακτηριζόταν από συγκεκριμένα στοιχεία (διαφορετικά ανάλογα με το κίνημα στο οποίο ανήκαν) θα γιάτρευε την ανθρωπότητα από τα προβλήματά της. Ήταν μια περίοδος συνεχούς πειραματισμού, πράγμα που σημαίνει ότι μπορεί να μην ήταν όλα τα έργα εξίσου πετυχημένα, αλλά ανοίχτηκαν δρόμοι στην τέχνη εκεί που δεν υπήρχαν. Και όσον αφορά τον νατουραλισμό, είχε εφευρεθεί πια η φωτογραφία που έκανε την δουλειά αποτελεσματικότερα. Τα ζητήματα ήταν πλέον άλλα.
Αν δεις την ιστορία της τέχνης συνολικά βλέπεις ότι υπήρχε λόγος που τα πράγματα οδηγήθηκαν εκεί που οδηγήθηκαν, δεν ξύπνησε μια μέρα ο Μάλεβιτς (Μαλέβιτς;) και είπε ας κάνω ένα μαύρο τετράγωνο να γελάσουμε.
 |
| Credits: Αντώνης Βαβαγιάννης - Κουραφέλκυθρα |
Συνοπτικά, κάποια πράγματα για να έχουμε στο νου μας:
1- Η τέχνη δεν έχει κάποιο συγκεκριμένο ρόλο (μπορεί να έχει ρόλο αλλά αυτός αλλάζει ανάλογα με την κοινωνία και την εποχή), η δημιουργία ενός ωραίου πράγματος είναι μόνο μία από τις επιλογές ρόλου.
2- Το τι θεωρούμε ωραίο εξαρτάται από τα ερεθίσματα που έχουμε πάρει και τις προσδοκίες που έχουμε.
3- Βλέποντας ένα έργο χωρίς να ξέρουμε τίποτα άλλο για αυτό, όπως το περιβάλλον στο οποίο δημιουργήθηκε ή τον σκοπό του καλλιτέχνη, πιθανώς θα οδηγηθούμε σε λάθος συμπεράσματα.
4- Κάτι που φαίνεται εύκολο μπορεί να κρύβει μια άνεση με το μέσο που μόνο ένας "master" μπορεί να κατέχει, και αντίθετα κάτι που φαίνεται δύσκολο μπορεί να είναι σχετικά εύκολο ακόμα και για κάποιον χωρίς πολλή εμπειρία.
6- Κάποια πράγματα για να εκτιμήσεις πρέπει να είσαι εξοικειωμένος μαζί τους.
5- Κάποια έργα είναι ξεκάθαρα σαρκαστικά και παίζουν με τις προσδοκίες του κοινού, ας το έχουμε κι αυτό υπόψη.
Κανείς δεν είναι υποχρεωμένος να αποδεχτεί οποιοδήποτε έργο απλά ας μην αφορίζουμε πριν προλάβουμε να σκεφτούμε. Και επειδή έχω ακούσει να γίνεται λόγος για "αντικειμενικά κριτήρια", αν τα ξέρει κάποιος ας μου τα πει κι εμένα.
*Για κάποιο λόγο o Gombrich στο βιβλίο του Το Χρονικό της Τέχνης βγάζει τους Ιμπρεσιονιστές έξω από το μοντέρνο κίνημα για λόγους που δεν μπορώ να καταλάβω όσο κι αν προσπαθήσω.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου